CZEREMUCHA – roślina zakorzeniona w tradycji ludowej

Czeremucha, czyli czeremcha zwyczajna po łacinie Padus avium, to powszechnie występujące

w Europie oraz części Azji drzewo lub duży krzew. W Polsce można spotkać również pochodzącą z Ameryki Północnej, czeremchę amerykańską Prunus serotina.

Do Europy sprowadzono ją w XVII wieku. Do Polski przybyła dopiero w XIX w., jako roślina ozdobna. Niestety bardzo szybko okazało się, że jest to bardzo ekspansywna roślina, stanowiąca zagrożenie dla naszej rodzimej flory. Została nawet zaliczona do setki najbardziej inwazyjnych gatunków w Europie. Warto jednak zaznaczyć, że obie czeremchy z powodzeniem można wykorzystywać jako surowiec zielarski i kulinarny.

Jak zatem odróżnić, naszą rodzimą czeremchę zwyczajną, którą powinniśmy wspierać, od inwazyjnej czeremchy amerykańskiej?

Po pierwsze czeremcha zwyczajna jest niższa i osiąga wysokość do 15 m, w przeciwieństwie do czeremchy amerykańskiej, której rozmiary mogą dochodzić nawet do 25 m wysokości. Po drugie korona rodzimej czeremchy jest bardziej wąska od czeremchy amerykańskiej i charakteryzuje się zwisającymi gałęziami. Jej liście są jajowato - eliptyczne, długości 10-12 cm i posiadają 12 par nerwów na blaszce liściowej. Amerykańska z kolei ma ich co najmniej 15 i zdecydowanie dłuższe liście, dorastające do 15 cm, z charakterystycznymi rudymi włoskami na spodzie. Po trzecie czeremcha amerykańska kwitnienie średnio miesiąc później - na przełomie maja i czerwca, a w naszych warunkach klimatycznych zazwyczaj przybiera formę wyższego krzewu. Co warto zauważyć czeremcha amerykańska ma słodsze owoce, a więc bez problemu można je wykorzystywać w kuchni.

Należy jednak pamiętać, że obie czeremchy można pomylić z kruszyną pospolitą Frangula alnus lub szakłakiem pospolitym Rhamnus cathartica, które wydają również czarne owoce. Niestety owoce obu ww. gatunków są trujące dla ludzi, powodując wymioty i biegunkę. Rozróżnić je można na 2 sposoby. Za pomocą liści i owoców. Szakłak pospolity ma liście długości 6 cm i szerokości 3 cm, a także charakterystyczne ciernie wyrastające z rozgałęzień pędów. Z klei kruszyna pospolita posiada owoce pojedynczo wyrastające z kątów liści, mające po 2-3 jajowate pestki, w przeciwieństwie do obu czeremch, które wydają jednopestkowe owoce zebrane w grona.

W medycynie ludowej, suszonych owoców czeremchy używano przy biegunkach. Przy nieżycie jelit, niestrawności i innych problemach przewodu pokarmowego, w formie odwaru, stosowano owoce i liście tej niezwykłej rośliny. Z kolei przy zapaleniu spojówek robiono napar ze świeżych lub suszonych kwiatów, który aplikowano w formie okładów.

Opisując czeremchę nie można pominąć jej niezwykłego zapachu, który prawdopodobnie posłużył do stworzenia jednej z ludowych nazw, smrodynia. Sprawcą tego aromatu jest amigdalina, substancja o zapachu migdałów, występująca w kwiatach, liściach, a także korze czeremchy.

Współcześnie można spotkać również inne określenie czeremchy zwyczajnej, odnoszące się do amatorów jej owoców, a mianowicie ptaków, stąd bardzo często określana jest czereśnia ptasią.

Oprócz walorów kulinarnych czeremcha ma duże walory kosmetyczne. Napar z kwiatów czeremchy stosowany zewnętrznie na skórę, ma właściwości nawilżające i wygładzające, dodatkowo zmniejsza obrzęki i likwiduje cienie pod oczami. Sprawdza się także przy przebarwieniach i wybielaniu skóry, a także problemach z łojotokiem i stanach zapalnych skóry.

Kąpiele z dodatkiem naparu z kwiatów czeremchy działają antyseptycznie i oczyszczająco. Z tego właśnie powodu zalecane są przy leczeniu świerzbu oraz innych chorób skóry.

Jednakże z wyciągami z kwiatów i pędów czeremchy, należy uważać przy problemach z hormonami płciowymi lub przy terapiach hormonalnych, gdyż wykazują działanie estrogenne i antyandrogenne.

Ciekawostki

Czy wiesz, że:

- ludowe nazwy czeremchy to także: śliwa kocierpka, kocierba, trzemcha i smrodynia;

- na świecie występuje około 30 gatunków czeremchy;

- owoce czeremchy wykorzystywane bywają również do barwienia win, produkcji mąki do wyrobów cukierniczych, a nawet farszu na pierogi;

- czeremcha należy do roślin nektarodajnych, a jej bogate w nektar białe kwiaty wabią: pszczoły, muchówki, błonkówki, chrząszcze, a nocami także ćmy. Owoce z kolei stanowią pokarm dla wielu ptaków i gryzoni, a także największego drapieżnika Europy – niedźwiedzia brunatnego;

- najgrubsza czeremcha w Polsce ma pień o obwodzie 163 cm i mierzy 17 m wysokości. Zlokalizowana jest w miejscowości Brączewo, koło Poznania);

- zawarte w młodych liściach glikozydowe związki lotne, wykazują właściwości odkażające, bakteriobójcze, a nawet toksyczne na części owadów;

- do 1975 r. czeremcha amerykańska celowo była wprowadzana w ramach gospodarki leśnej, celem poprawy bonitacji siedlisk. Niestety szybko się rozprzestrzeniła, stanowiąc obecnie gatunek problematyczny, zwalczany nie tylko przez leśników;

- surowcem zielarskim w przypadku obu czeremch są zarówno owoce, kwiaty i liście, jak również kora;

- od 24 lat, w lipcu w miejscowości Czeremcha, odbywa się wielokulturowy festiwal miłośników sztuki ludowej. W ciągu 3 dni można zobaczyć liczne koncerty, wystawy, pokazy filmów i warsztaty rękodzieła w wykonaniu twórców m.in. z Polski, Białorusi, Ukrainy, Rumunii, a nawet Węgier. Więcej szczegółów na stronie festiwalczeremcha.pl.

AROMATYCZNA HERBATA Z KWIATÓW CZEREMCHY

Składniki:

· 40 suszonych kwiatostanów

· 1 litr wody

· 0,5 kg cukru

· sok z 1 cytryny lub pomarańczy

Sposób przygotowania:

Kwiatostany zalać syropem wykonanym z 1 litra wody, cukru i soku z cytryny lub pomarańczy. Następnie otrzymany sok odstawić w ciepłe, słoneczne miejsce. Po 3-4 dniach odcedzić, a następnie doprowadzić do wrzenia. Jeszcze gorący wywar zawekować.

Otrzymany syrop można pić z woda lub dodawać do innych napojów czy deserów. Ze względu na migdałowy aromat można nim zastąpić „sztuczne olejki migdałowe”.

DROŻDŻOWE BUŁECZKI O CZEREMCHOWO-JABŁKOWYM NADZIENIU

Składniki:

· 3 szklanki mąki

· 80 ml oliwy (1/3 szklanki)

· 1 szklanka letniego mleka

· 25 g świeżych drożdży lub 7 g suchych

· pół szklanki brązowego cukru

· szczypta soli

· 1 szklanka owoców czeremchy (mocno dojrzałych)

· 2 jabłka

· cukier puder do dekoracji

Sposób przygotowania:

Wymieszać mąkę z drożdżami, solą i cukrem. Dolać letnie mleko i oliwę, świeże drożdże trzeba odstawić na 20 minut, żeby urosło. Następnie otrzymaną masę wyrobić na gładkie ciasto, po czym zostawić na około godzinę w ciepłym miejscu do wyrośnięcia.

Owoce czeremchy umyć, oczyścić z szypułek i ugotować, po czym odstawić do ostygnięcia. Jabłka obrać i zetrzeć na tarce. Wystudzoną czeremchę przetrzeć przez sito, aby pozbyć się pestek (uważając przy tym, żeby ich nie uszkodzić). Przełożyć do garnka, doprowadzić do wrzenia i dodać cukier. Kiedy cukier się rozpuści, dodać jabłka i dusić całość na małym ogniu, aż do uzyskania zgęstnienia. Na końcu dodać sok z cytryny.

Wyrośnięte ciasto wyrobić, przełożyć na oprószony mąką blat i rozwałkować w długi prostokąt. Na ciasto rozłożyć warstwę owoców, a następnie zwinąć w rulon. Pokroić w plastry grubości około 1 cm i odłożyć na blachę wyłożoną papierem. Odstawić na pół godziny do wyrośnięcia. Piec 10-12 minut w 180°C. Podawać posypane cukrem pudrem.

PTASIE POWIDŁA

Składniki

· 1 kg owoców czeremchy (mocno dojrzałych)

· 1 kg owoców jabłek

· 1 szklanka cukru

· sok z 1 cytryny

Sposób przygotowania:

Owoce czeremchy umyć, oczyścić z szypułek i ugotować, po czym odstawić do ostygnięcia. Jabłka obrać i zetrzeć na tarce. Wystudzoną czeremchę przetrzeć przez sito, aby pozbyć się pestek (uważając przy tym, żeby ich nie uszkodzić). Przełożyć do garnka, doprowadzić do wrzenia i dodać cukier. Kiedy cukier się rozpuści, dodać jabłka i dusić całość na małym ogniu, aż do uzyskania zgęstnienia. Na końcu dodać sok z cytryny.

Jeszcze gorąca masę przełożyć do czystych i suchych słoiczków, mocno zakręcić i ustawić do góry dnem.